Ngày 30/01/2026, Tổng công ty Điện lực thành phố Hà Nội (EVNHANOI) đưa robot AI vào thử nghiệm tại hai trạm biếp áp 110kV Thanh Xuân và Mỹ Đình. Với Tổng công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC), đây không phải tin công nghệ để theo dõi từ xa. Đây là tín hiệu cho thấy mô hình vận hành trạm đang dịch chuyển thật sự: từ kiểm tra theo chu kỳ bằng người sang giám sát liên tục bằng dữ liệu.

Tại trạm Thanh Xuân, robot di chuyển theo lộ trình cài sẵn trong nhà điều hành trạm, nhận diện đèn tín hiệu rơle và kiểm tra trạng thái từng ngăn lộ trung thế. Tại trạm Mỹ Đình, camera nhiệt ghi lại ảnh thiết bị ngoài trời theo danh sách kiểm tra định trước phục vụ phát hiện sớm quá nhiệt và tiếp xúc kém. Toàn bộ dữ liệu được truyền về trung tâm giám sát sau mỗi chu kỳ, không qua khâu trung gian thủ công nào.

Giá trị cốt lõi của mô hình này không nằm ở hình ảnh robot tuần tra trong sân trạm. Nó nằm ở chỗ dữ liệu kiểm tra được chuẩn hóa theo cùng một logic qua từng chu kỳ thứ mà con người khó duy trì nhất quán khi thực hiện thủ công. Lớp ảnh nhiệt bổ sung khả năng phát hiện bất thường trước khi thiết bị chạm ngưỡng sự cố. Và khi giảm phụ thuộc vào kiểm tra tại chỗ, lực lượng vận hành có điều kiện chuyển sang phân tích dữ liệu và xử lý rủi ro, thay vì đi bộ ghi sổ. Mô hình này góp phần nâng cao an toàn lao động và từng bước hình thành hệ thống giám sát tự động, liên tục.

Về bài toán chi phí hiện EVN và EVNHANOI chưa công bố chi phí đầu tư, vận hành hay thời gian hoàn vốn của giai đoạn thử nghiệm. Đưa ra con số hiệu quả tài chính lúc này là thiếu căn cứ. Cách đo phù hợp hơn là theo dõi các chỉ số vận hành: tần suất kiểm tra, thời gian phát hiện bất thường, mức giảm kiểm tra thủ công và chất lượng dữ liệu thu được sau khi kết thúc thí điểm.

Với EVNSPC, nền tảng tiếp nhận xu hướng này thực chất đã có. Trạm biến áp 110kV Tầm Vu 2 đóng điện cuối năm 2025 với tổng dự toán hơn 147 tỷ đồng, quy mô 2x63MVA, giai đoạn đầu lắp 1 máy biến áp 63MVA; đáng chú ý, trạm được thiết kế theo tiêu chí lưới điện thông minh, không người trực, tích hợp điều khiển giám sát nhiều cấp và kết nối SCADA chuẩn IEC 61850. Hạ tầng số được đưa vào ngay từ giai đoạn thiết kế không phải xây xong rồi mới tính chuyển đổi.

Trên lưới 110kV, EVNSPC cũng đang triển khai UAV hướng đến mô hình 3D, đường bay tự động và kho dữ liệu số phục vụ huấn luyện AI giúp phát hiện sớm nguy cơ cây cối va quệt, dây dẫn võng và vi phạm khoảng cách an toàn. Kết quả từ EVNNPC cho thấy UAV giúp giảm khoảng 45% nhân lực kiểm tra đường dây và rút ngắn 50–60% thời gian tại các tuyến có địa hình phức tạp. Con số này không thể áp trực tiếp sang robot trong trạm, nhưng đủ để xác nhận một hướng đi: giám sát số tạo ra hiệu quả vận hành đo được không chỉ là kỳ vọng.

Vấn đề của EVNSPC lúc này không phải là có nên quan tâm đến robot hay không. Vấn đề là chọn đúng điểm thí điểm. Từ thực trạng hạ tầng hiện có, hướng hợp lý nhất là chọn một số trạm 110kV có SCADA ổn định, mức tự động hóa cao và khối lượng kiểm tra lặp lại lớn. Phạm vi cần tập trung vào những hạng mục dễ đo hiệu quả: nhận diện đèn tín hiệu, trạng thái bề mặt thiết bị, ảnh nhiệt đầu cốt, máy cắt, dao cách ly, sứ và tủ điều khiển. Song song đó, phải có quy trình phản ứng sau cảnh báo và cơ chế liên thông dữ liệu về trung tâm điều khiển nếu thiếu hai điều này, robot chỉ tạo thêm dữ liệu chứ không tạo ra hành động.

Thông điệp từ thử nghiệm của EVNHANOI khá rõ. Robot là một lớp giám sát mới trong chuỗi vận hành số không hơn, không kém. EVNSPC không cần chạy theo hình ảnh thiết bị mới trong sân trạm. Cần xác định nơi nào đang thiếu dữ liệu, đo hiệu quả bằng chỉ số nào và chuẩn hóa quy trình ra sao để có thể nhân rộng. Làm được điều đó, robot giám sát trạm 110kV mới có thể trở thành công cụ vận hành thực chất thay vì chỉ là một thử nghiệm đáng chú ý./.